رج فرش چیست و چه تاثیری در کیفیت فرش شما دارد ؟
- تیم محتوا ترابی راگز
رج فرش یکی از مهمترین معیارها در هنگام خرید فرش دستباف است. رج فرش نشاندهندهی تراکم و ظرافت بافت فرش است. هرچه تعداد رجها بیشتر باشد، فرش ظریفتر و باکیفیتتر تلقی میشود و طبیعتاً قیمت آن نیز بالاتر خواهد بود.
در این مقاله، قصد داریم تا با ارائه یک نگاه کلی به مفهوم رج فرش و رجشمار فرش دستباف، به بررسی دقیق روش محاسبه این پارامتر مهم در شهرهای مختلف ایران بپردازیم. همچنین، مفاهیم مرتبطی همچون رجشمار و نحوه شمارش دقیق گرهها را به طور مفصل مورد تحلیل قرار خواهیم داد. با ما همراه باشید تا به درک عمیقتری از این ویژگی مهم فرشهای دستباف دست یابید.
رج فرش چیست؟
رج فرش واحدی از تراکم گره است که معمولاً توسط اکثر تاجران فرش مورد استفاده قرار میگیرد و یکی از عوامل اصلی در ارزیابی کیفیت فرش به شمار میآید. تعداد رج فرش دستباف، معیاری مستقیم از کیفیت و پیچیدگی آن است. فرشهایی با رج بالاتر، دارای گرههای بیشتری در هر واحد سطح هستند و به همین دلیل قادر به نمایش طرحهای دقیقتر و ظریفتر هستند. فرشهای تبریز ایرانی، با طیف وسیعی از رجها، این رابطه مستقیم بین تعداد رج و کیفیت را به خوبی نشان میدهند. فرشهای تبریز با ۲۴ رج، مناسب استفاده روزمره هستند، در حالی که فرشهای با ۱۱۰ رج، نمونههایی بینظیر از هنر فرشبافی محسوب میشوند.
افرادی که تجربه و دانش زیادی در زمینه فرش دارند، علاوه بر توجه به رج گره، به تعداد رشتههایی که در ساختار فرش به کار رفتهاند نیز دقت میکنند. تعداد رشتهها تأثیر زیادی بر استحکام و نرمی فرش دارد.
رج فرش و تعداد گره در فرشهای دستباف ایرانی
کیفیت یک فرش دستباف به طور مستقیم به تراکم آن مرتبط است. تراکم فرش در واقع نشاندهنده تعداد گرههایی است که در یک واحد مشخص از سطح فرش بافته شده است. تراکم بافت، یکی از مهمترین معیارهای سنجش کیفیت و ارزش فرش دستباف است که با مفهومی به نام «رج» اندازهگیری میشود. «رج» که ریشه در واحد اندازهگیری سنتی «ذرع» دارد، از دیرباز در تاریخ فرشبافی ایران به عنوان شاخصی برای تعیین ظرافت و پیچیدگی بافت فرش مورد استفاده قرار میگرفته است.
در فرش بافی تبریز، واژه “رج” به جای گره بافته شده به کار میرود. برای اینکه مفهوم «رجشمار» یا تعداد گرهها در فرش به درستی فهمیده شود، باید اول با واحد اندازهگیری به نام « ذرع» آشنا شد که در تبریز برای اندازهگیری طول و تعداد گرهها در فرش استفاده میشود. تبریز به دلیل فرشهای دستباف با کیفیت خود معروف است و برای اندازهگیری بافت فرش، واحد اندازهگیری خاصی به نام « ذرع» را در سنت بافندگی ایرانی به کار گرفته است. بافندگان فرش دستبافت تبریز تعداد گرهها را در مقیاس خاصی اندازهگیری میکنند که ” ذرع ” واحد پایهای آن است.
هر ذرع در تبریز معادل 112 سانتیمتر است. برای اندازهگیری تعداد گرهها، آن ها از مقیاس 16/1 ذرع استفاده میکنند (112 سانتیمتر تقسیم بر 16 برابر با 7 سانتیمتر). در فرشهای تبریزی، تعداد گرهها هر 7 سانتیمتر اندازهگیری میشود. بنابراین، هر رجشمار در فرشهای تبریزی (فرشهای سبک ترکی) معادل 7 سانتیمتر است. هرچه تعداد گرهها در این 7 سانتیمتر بیشتر باشد، فرش فشردهتر و در نتیجه با ارزشتر و زیباتر خواهد بود.
شمارش رج فرش (گره ها)
شمارش گره ها روی فرش کار سختی نیست. نحوه رج شمار به این صورت است که برای این کار، شما باید با استفاده از یک خطکش یا وسیلهای مشابه، گرهها را در طول ۷ سانتیمتر از پشت فرش اندازهگیری کنید. این اندازهگیری به شما کمک میکند تا تعداد گرهها در یک بخش خاص از فرش را محاسبه کنید. در واقع، تعداد گرهها در این قسمت از فرش نشاندهنده ظرافت و ارزش فرش است.
این فرآیند شمارش میتواند در جهت طولی و عرضی انجام شود، اما از آنجا که فرشها به طور عرضی بافته میشوند، بهتر است که شمارش را در عرض فرش انجام دهید. باید دقت کنید که تعداد گرهها در بخشهای مختلف فرش مشابه و یکسان باشد. اگر تعداد گرهها در قسمتهای مختلف فرش یکسان باشد، نشاندهنده این است که بافت فرش بهطور یکنواخت و با دقت ساخته شده است. این یکنواختی در بافت، کیفیت و ثبات بیشتری را برای فرش به همراه دارد، یعنی فرش بهطور دقیق و با استانداردهای بالا بافته شده است.
همانطور که اشاره شد، تعداد رج فرش (گره) در هر رجشمار نشاندهنده ریز یا درشتبافی فرش است. در فرشهای درشتباف، گرههای کمتری در هر 7 سانتیمتر بافته میشود، به طوری که تعداد رج فرش کمتر از 40 گره خواهد بود. در فرشهای نیمهریز بافت، تعداد گرهها بین 40 تا 60 گره قرار دارد. در فرش های نیمه ریزبافت، تعداد گره بین 40 تا 60 گره قرار دارد. برای فرشهای بسیار ظریف، رجشمار از 60 گره بیشتر است. به دلیل تراکم بالای فرش های ریزبافت، بافندگان از قلاب گره زنی مخصوص استفاده می کنند که منجر به گره های متقارن و ترکی می شود.
گرهها در ۷ سانتیمتر:
- ۴۰ گره: ۴۰ رج، معادل تقریباً ۳۰۰,۰۰۰ گره در متر مربع
- ۵۰ گره: ۵۰ رج، معادل تقریباً ۵۰۰,۰۰۰ گره در متر مربع
- ۶۰ گره: ۶۰ رج، معادل تقریباً ۷۵۰,۰۰۰ گره در متر مربع
- ۷۰ گره: ۷۰ رج، معادل تقریباً ۱,۰۰۰,۰۰۰ گره در متر مربع
- ۸۰ گره: ۸۰ رج، معادل تقریباً ۱,۳۰۰,۰۰۰ گره در متر مربع
معرفی انواع سیستمهای اندازهگیری گرهها و کیفیت فرشها در مناطق مختلف
هنگام ارزیابی دقت بافت یک فرش، اندازهگیریهای متنوعی بر اساس منطقهای که فرش در آن تولید شده است، به کار میرود. اندازهگیری اصلی KPSI (گره در هر اینچ مربع) است که بر وضوح و شفافیت طراحی فرش دستبافت تأثیر میگذارد. به عنوان مثال «خفت» که بیشتر در فرش دستبافت اصفهان استفاده میشود و «رج» که بیشتر در تبریز به کار میرود. این دو روش از نظر کمی تفاوت جزئی دارند، اما هر دو بر اساس اصل مشابهی برای برآورد تعداد گرهها در یک ناحیه از یک ردیف گرهزنی پایهگذاری شدهاند.
1- KPSI: اندازهگیری اصلی
KPSI معمولاً با شمردن گرهها در پشت فرش در هر اینچ عمودی و افقی و ضرب کردن دو عدد به دست میآید.
2- اندازه گیری فرش های هندی: بیس و بوتان
در مناطقی مانند بادوهی هند (Bhadohi)، فرش های شرقی با استفاده از دو عدد مانند “5/40″، “9/60” یا “13/65” اندازه گیری می شوند. این اعداد بیس و بوتان نامیده می شوند. بیس تعداد گره ها در 9/10 اینچ (معادل 2.286 سانتیمتر) به صورت افقی و بوتان تعداد گره ها به صورت عمودی در ½4 اینچ (معادل ۱۱.۴۳ سانتیمتر) را نشان می دهد. برای محاسبه KPSI یک فرش هندی، دو عدد را در هم ضرب کرده و بر 4.05 تقسیم کنید.
3- اندازهگیری فرشهای ایرانی: رج، لا و خفت
- فرش تبریز: در فرشهای تبریز، از اصطلاح رج فرش استفاده میشود که نشاندهنده تعداد گرهها در عرض 75/2 اینچ (تقریباً ۷ سانتیمتر) از فرش است.
- فرش نائین: در فرشهای نائین، از لا استفاده میشود که نشاندهنده تعداد نخهای ریسیده شده در حاشیه انتهایی فرش است. هرچه مقدار لا کمتر باشد، رشته نخ تار نازکتر خواهند بود و به همین دلیل، تعداد گره بیشتری میتوانند در همان فضا در مقایسه با فرشهای که لا بالاتری دارند، زده شوند. در نتیجه، فرشهای با لا کمتر کیفیت بالاتری دارند. معمولاً لا در فرشهای نائین ۹ لا است، ولی ۶ لا و ۴ لا (که بسیار ریز و باکیفیت است) نیز وجود دارد.
- فرش اصفهان: فرشهای اصفهان ممکن است نخهای رنگی مختلفی به نام خفت داشته باشند که این نخها بین لبه فرش و پرز آن قرار میگیرند و برای نشان دادن کیفیت فرش در طول یک متر اندازهگیری میشود.
- فرش یزد: فرشهای یزد اغلب با فرشهای کرمان اشتباه گرفته میشوند، زیرا در بسیاری از موارد مشابه هستند. با این حال، کیفیت فرشهای کرمان کاهش یافته است، در حالی که کیفیت فرشهای یزد ثابت مانده است. در بافت فرشهای یزدی، هر رشته تار را «تون» مینامند که در نصف عرض فرش کشیده میشود. به عبارت دیگر، اگر یک فرش یزدی ۸۴۰ تون داشته باشد، به این معناست که در هر متر عرض آن ۴۲۰ گره وجود دارد. این تعداد گره، نشاندهنده تراکم و ظرافت بافت فرش است.
- فرش کاشان: در فرش دستبافت کاشان، برای مشخص کردن تراکم گرهها، از اصطلاحی به نام “خونه” استفاده میشود. هر خونه در واقع شامل 10 گره است. اما این اصطلاح کمی خاص است؛ وقتی بافندگان کاشانی از خونه حرف میزنند، منظورشان تعداد این گروههای 10 تایی گره در نصف عرض فرش است. به عبارت دیگر، با شمارش خونهها در نصف عرض فرش، میتوان تراکم گرهها و در نتیجه کیفیت فرش را به طور دقیق تعیین کرد.
- فرش کرمان: در فرش دستبافت کرمان، هر گره در بافت فرش، یک جفت در نظر گرفته میشود. کرمانیها برای شمارش رجهای فرش، دو گره را یک واحد میدانند. با توجه به تراکم 100 گره در هر 14 سانتیمتر، فرش کرمانی 100 گره را میتوان در دسته فرشهای استاندارد جای داد.
4- اندازهگیری با خفت
«خفت» یکی از قدیمیترین روشهای اندازهگیری در ایران است. برای اندازهگیری تراکم گره با خفت، مراحل زیر را دنبال کنید:
- فرش را برگردانید به طوری که پشت آن به سمت بالا قرار گیرد.
- با استفاده از یک خطکش، عرض 6.5 سانتیمتر را اندازهگیری کنید.
- تعداد گرهها را در 6.5 سانتیمتر اندازهگیریشده شمارش کنید.
اکنون «خفت» فرش شما مشخص است. بر اساس مقیاس زیر میتوانید از این عدد برای برآورد کیفیت فرش استفاده کنید:
- بسیار عالی: 75+
- عالی: 74-60
- متوسط: 59-40
- پایین: 39-15
- سیار پایین: 14 یا کمتر
5- اندازهگیری با رج
برای اندازهگیری به روش «رج»، همان مراحل خفت را انجام دهید، با این تفاوت که از نمونهای به طول 7 سانتیمتر استفاده خواهید کرد. چون اندازه نمونه کمی متفاوت است، مقیاس استفادهشده برای تعیین کیفیت نیز تفاوت دارد:
- بسیار عالی: 85+
- عالی: 84-70
- متوسط: 69-50
- پایین: 49-25
- بسیار پایین: 24 یا کمتر
تفاوت رج شمار فرش دستباف و ماشینی
تفاوت اصلی در نحوه محاسبه است. در فرش دستباف، “رج شمار” تعداد گرهها در هر 7 سانتیمتر از عرض فرش را نشان میدهد و مستقیماً به ظرافت و تراکم بافت اشاره دارد. جهت تشخیص کیفیت و ارزش فرش، رج فرش یکی از مهمترین عوامل محسوب میشود. هرچه رج شمار بیشتر باشد، فرش ظریفتر و متراکمتر است.
در مقابل، فرش ماشینی با “شانه” و “تراکم” سنجیده میشود. شانه تعداد گرهها در یک متر عرض و تراکم تعداد گرهها در یک متر طول فرش را نشان میدهد. برای مقایسه تقریبی، میتوان شانه فرش ماشینی را تقسیم بر 70 (1000 میلیمتر تقسیم بر 7 سانتیمتر) کرد تا معادل رج شمار دستباف به دست آید. با این حال، ساختار گره و الیاف متفاوت است و این مقایسه دقیق نیست. اگر علاقه مند هستید تا در مورد تفاوت ها و نحوه تشخصی فرش دستبافت از ماشینی بیشتر بدانید می توانید مقاله دیگر ترابی راگز را با عنوان “راهنمای نحوه تشخیص فرش دستباف از فرش ماشینی” را مطالعه کنید.
