دارکشی فرش دستبافت چیست و به چه صورت انجام می شود ؟
- تیم محتوا ترابی راگز
در بافت فرش دستبافت، اصطلاحات و فرآیندهای تخصصی بسیاری وجود دارد که از جمله آنها میتوان به دارکشی و چله کشی اشاره کرد. دارکشی فرش، فرآیندی است که برای رفع کجیهای ایجاد شده در فرشهای دستبافت پس از بافت و استفاده به کار میرود. این در حالی است که چله کشی فرش، مرحلهای ابتدایی در بافت فرش بوده و به آمادهسازی تارهای اولیه فرش مربوط میشود. بنابراین، دارکشی و چله کشی دو مفهوم کاملا متفاوت هستند که هر یک در مراحل خاصی از تولید و نگهداری فرش مورد استفاده قرار میگیرند. با انجام دارکشی فرش، میتوان ظاهر زیبا و اولیه فرش را به آن بازگرداند و از آسیبهای بیشتر به آن جلوگیری کرد.
دارکشی فرش چیست؟
کجیهای جزئی یکی از مشکلات رایج در فرشهای دستباف هستند که میتوانند به دلایل مختلفی مانند استفاده نادرست از فرش یا فشارهای ناهمسان در طول زمان بهوجود بیایند. در چنین مواردی، دارکشی فرش دستباف روشی مؤثر برای اصلاح این نواقص و بازگرداندن ظاهر صاف و یکدست به فرش است. دارکشی معمولاً برای رفع فرورفتگیها، برآمدگیها و کجیهای سطحی به کار میرود.
اما نکتهای مهم این است که اگر کجی فرش به دلیل اشتباه در نقشهکشی اولیه یا بافت نادرست طرح باشد، یعنی نقشه از ابتدا به شکل کج طراحی شده یا اشتباه در چینش نقشه هنگام بافت رخ داده باشد، این نوع نواقص ساختاری با دارکشی قابل اصلاح نیستند. بنابراین، دارکشی بیشتر برای اصلاح ایرادات ناشی از استفاده و نگهداری نادرست یا تغییر شکلهای جزئی کاربرد دارد، نه اشکالات بنیادی در نقشه یا بافت.
توجه داشته باشید که دارکشی فرش برای کجیهای بزرگ و شدید کارایی ندارد و ممکن است نتیجه مطلوبی در پی نداشته باشد. همچنین دارکشی فرش در مواردی که فرش خشک باشد یا دارای “دامن زیاد” باشد، یعنی اختلاف عرض قابل توجهی بین بالا و پایین فرش وجود داشته باشد، کارایی صد درصدی ندارد و ممکن است نتایج کاملاً مطلوب حاصل نشود.
کج شدگی فرش به چه معناست؟
کجشدن فرش به حالتی گفته میشود که خطوط راست فرش، از جمله حاشیهها و لبهها، از حالت منظم خود خارج شده و به صورت موجدار یا قوسی شکل درآیند. این مشکل میتواند دلایل متعددی داشته باشد که برخی از آنها عبارتند از:
- نقص در دستگاه بافت قالی
- استفاده از مواد اولیه نامرغوب
- شانه زدن نامنظم در طول بافت
- شانه نزدن کافی
- چلهکشی نادرست یا بدون دقت
- شستوشوی ناصحیح فرش
- بیتوجهی در فرآیند بافت
این عوامل میتوانند در نهایت باعث بروز اعوجاج و تغییر شکل فرش شوند.
دارکشی فرش به چه صورت انجام میشود؟
نحوه دارکشی فرش به این صورت است که ابتدا فرشها روی سطحی صاف قرار داده میشوند. سپس با استفاده از دستگاهی ویژه، عملیات دارکشی روی فرش انجام میگیرد. نخهای انعطافپذیر توسط دستگاه دارکشی فرش و با دقت و محاسبات متخصصان به اندازهای کشیده میشوند که فرش به شکل و حالت اصلی خود بازگردد. اگر انحراف فرش جزئی باشد و دارکشی بهدرستی انجام شود، فرش به طور کامل صاف خواهد شد.
برای تثبیت نتیجه، فرش به مدت چند روز در دستگاه باقی میماند تا شکل و قالب جدید خود را به صورت پایدار حفظ کند. روش رایج مورد استفاده در ایران برای دارکشی فرش، استفاده از میخ و مواد مخصوص بهمنظور تثبیت حالت صاف فرش پس از میخزنی است. در این روش، فرش با تعداد زیادی میخ و با کمک نخ که بهعنوان خطکش عمل میکند، بر روی تختههای چوبی مخصوص کشیده میشود.
مدت زمان مورد نیاز برای صاف شدن فرشها متفاوت است؛ برخی از فرشها نیاز به زمان طولانیتری دارند، در حالیکه برخی دیگر تنها پس از یک روز از دارکشی خارج میشوند. در مدلهای جدید، از دستگاههای دارکشی استفاده میشود؛ اما این دستگاهها به دلیل اشغال فضای زیاد و عدم صرفهجویی در مقیاس بالا، چندان رایج نیستند. بهعنوان مثال، در یک فضای پنجاه متری میتوان تعداد زیادی فرش را به روش سنتی دارکشی کرد، در حالیکه با استفاده از دستگاه، تنها امکان دارکشی دو تا سه فرش در روز وجود دارد.
مزیت اصلی استفاده از دستگاه دارکشی، عدم نیاز به میخزنی و حفظ کیفیت فرش در محل اتصالهاست.
دارکشی فرش به چند روش انجام میشود؟
سه روش اصلی برای انجام دارکشی فرش عبارتاند از:
- دارکشی لولایی
- دارکشی پرسی
- دارکشی قلابکش
نکات مهم درباره دارکشی فرش
- فرشهای ماشینی عموماً به دارکشی احتیاجی ندارند.
- اگر قصد دارکشی فرش را دارید، حتماً جنس نخ و کیفیت فرش را بررسی کنید تا از آسیب بیشتر به فرش جلوگیری شود.
- دارکشی فرش یک فرآیند تخصصی است و باید به فرد متخصص سپرده شود؛ زیرا سپردن آن به فرد غیرمتخصص نهتنها کجی فرش را برطرف نمیکند، بلکه ممکن است مشکلات بیشتری ایجاد کند.
- دارکشی فرآیندی زمانبر است؛ بنابراین هنگام تحویل فرش برای دارکشی، باید صبور باشید و برای دریافت آن عجله نکنید.
- همه فرشهای دستباف الزامی به دارکشی ندارند.
- تنها روش برای برطرف کردن کجی فرش، دارکشی است.
- وارد کردن فشار بیش از حد برای صاف کردن فرش، میتواند باعث پارگی تار و پود یا حتی گرههای فرش شود.
- میخهایی که در دارکشی لولایی استفاده میشوند، باید کوچک و ظریف باشند.
- کششی که در دارکشی به فرش وارد میشود، باید بهصورت مرحلهای انجام شود؛ به این صورت که ابتدا مقدار مشخصی کشش در زمان معین به فرش وارد شود و در مراحل بعد، کشش بیشتری اعمال شود. کشش ناگهانی و یکمرحلهای میتواند آسیب جدی به فرش وارد کند.
چله کشی چیست؟
چلهکشی، نخستین گام حیاتی در تولید فرش دستبافت است که به طور مستقیم بر کیفیت و مرغوبیت نهایی آن تأثیرگذار است. در این مرحله، با استفاده از دار قالی، نقشه فرش و نخهای مخصوص، تارهای فرش به صورت موازی و با کشش یکسان بر روی دار کشیده میشوند. پیش از آغاز چلهکشی، سلامت کامل دار قالی و همچنین رعایت تقارن و مرکزیت در فرآیند چلهکشی الزامی است. نقشه فرش، راهنمای بافنده است تا تعداد دقیق تارهای مورد نیاز برای بافت فرش مشخص شود. به عبارت سادهتر، چلهکشی عبارت است از ایجاد زیرساخت اولیه فرش که تمام گرهها بر روی آن شکل میگیرند.
انواع روش چله کشی فرش
چله کشی، فرآیندی دقیق و مهم در بافت فرش دستباف است که به روشهای مختلفی انجام میشود. در تمام این روشها، نخهای چله یا تار باید با دقت و ظرافت روی دار قرار گیرند تا بتوانند نقش اصلی خود را در بافت ایفا کنند. چله که معمولاً از جنس پشم، ابریشم یا پنبه انتخاب میشود، وظیفه حیاتی نگهداری گرهها و ایجاد بافت منسجم فرش را بر عهده دارد. سه روش اصلی چله کشی شامل ترکی، فارسی و ترکیبی است که هر کدام ویژگیها و کاربردهای خاص خود را دارند.
- چله کشی ترکی
- چله کشی فارسی
- روش ترکیبی
دارکشی به ظرافت فرش بستگی دارد
فرشهای دستبافت با ظرافت و ارزش هنری بینظیرشان، از دیرباز جایگاه ویژهای در دل علاقهمندان داشتهاند. در دنیای گسترده و پیچیدهی فرش، اصطلاحات و مفاهیمی وجود دارد که ممکن است برای بسیاری ناشناخته باشد. یکی از این مفاهیم، «دار کشی» و «چله کشی» است که نقش بسیار مهمی در فرآیند بافت فرش ایفا میکند. در این مقاله، تلاش شده است تا به زبان ساده، به نحوه انجام چله کشی و اهمیت آن در خلق یک فرش دستبافت پرداخته شود.
یکی از مهمترین نکات در فرایند دارکشی فرش و قالی، میزان ظرافت و رجشمار فرش دستبافت آن است. هرچه تعداد رجهای فرش بیشتر باشد و بافت آن ظریفتر شود، دارکشی به مهارت و دقت بیشتری نیاز خواهد داشت. این امر به دلیل حساسیت بالای نخها و گرههای موجود در فرشهای با رجشمار بالا است و کوچکترین اشتباه در این مرحله میتواند منجر به آسیب جدی فرش شود.
