تفاوت گلیم و جاجیم از نظر جنس، طرح و رنگ
- تیم محتوا ترابی راگز
اگرچه گلیم و جاجیم در دسته فرش های تختباف ایرانی قرار می گیرند، اما از نظر تکنیک بافت، وزن و طرح با یکدیگر تفاوت دارند. با وجود تفاوت هایی که میان گلیم و جاجیم وجود دارد، نمی توان یکی را برتر از دیگری دانست؛ چرا که هرکدام ویژگی های خاص خود را دارند که آن ها را منحصربهفرد و محبوب می کند. گلیم و جاجیم معمولاً روی دارهای سادهتری نسبت به فرش های پرزدار بافته می شوند و ساختارشان پیچیدگی کمتری دارد. نبود پرز در این نوع بافت ها باعث می شود بافندگان بتوانند آن ها را در زمان کوتاه تری آماده کنند. از طرفی، همین شیوه بافت باعث خلق طرح ها و نقش مایه هایی خاص و متفاوت می شود که جلوه ای منحصربهفرد به این فرش ها می بخشد.
اگر بخواهیم گلیم و جاجیم را از هم تشخیص دهیم، باید با ویژگی های هرکدام آشنا باشیم. در ادامه با هم نگاهی می اندازیم به تفاوت گلیم و جاجیم و مشخصات این دو دستبافت سنتی ایرانی.
گلیم چیست؟
گلیم ها روی دارهای بافندگی بافته می شوند و معمولاً برای تار آن ها از نخ های پشمی، پنبه ای یا موی بز استفاده می شود. پود گلیم هم اغلب از پشم یا موی بز انتخاب می شود. این نوع فرش تختباف، معمولاً با نقش هایی از طبیعت، مثل گیاهان و حیوانات، تزئین میشود.
گلیم ها تنوع زیادی در طرح و رنگ دارند. طرح های هندسی بیشترین کاربرد را دارند، اما نقش هایی مانند گل ها، حیوانات و حتی اشکال انتزاعی هم در میان آن ها دیده می شود. در گلیم، طرح و نقش ها به کمک پودهایی که به صورت افقی در بافت قرار می گیرند شکل می گیرند؛ این در حالی است که در فرش های پرزدار، طرح ها با گره زدن نخ ها به تار ایجاد می شوند. به زبان ساده تر، در گلیم ها این پودها هستند که روی نخ های تار را می پوشانند و تصویر نهایی را می سازند.
استفاده از نخ های ضخیم و تراکم بالای پودها باعث می شود گلیم ها نسبتاً سنگین باشند. گلیم بافی یکی از هنرهای رایج در میان فرش های دستبافت عشایری است و در بسیاری از نقاط کشور، بهویژه روستاهایی مانند هرسین، این هنر همچنان زنده و فعال ادامه دارد.
اگر علاقه مند بودید تا در مورد گلیم ها اطلاعات بیشتری بدست آورید و با تفاوت آن با گبه های دستبافت آشنا شوید، پیشنهاد می کنیم مقاله دیگر تیم تحریریه ترابی راگز را با عنوان “تفاوت گلیم و گبه” مطالعه کنید.
جاجیم چیست؟
جاجیم ها فقط زیرانداز یا کفپوش نیستند؛ بلکه کاربردهای متنوعی دارند. این پارچه های رنگارنگ و دورو که با نخ های پشمی یا موی بز و با دستگاه های دستی بافته می شوند، در میان عشایر و روستاییان ایرانی برای پیچیدن و محافظت از لباس ها یا استفاده به عنوان روانداز نیز رایج اند. بهدلیل وزن کم و سبک بودن، حمل آن ها نسبت به گلیم راحت تر است.
جاجیم بهخاطر تکنیک خاص بافتش بسیار جذاب است؛ در این هنر، طرح ها به شکل مینیمالیستی شکل می گیرند و هر دو نوع نخ، یعنی تار و پود، در ظاهر نقش دارند. برخلاف گلیم که طرح فقط توسط نخ های پود ایجاد می شود، در جاجیم نخ های تار نیز سهم مهمی در نقش نهایی دارند. به همین دلیل، بهخاطر ساختار ویژه جاجیم، نخ های تار در رنگ های متنوع قابل مشاهده هستند.
طرح های جاجیم نسبت به گلیم تنوع کمتری دارند و معمولاً شامل نقوش راه راه، چهارخانه (تارتان) و زیگزاگی هستند. این فرش های گرم و دلپذیر اغلب در طول های بلند و عرض های مشخص بافته می شوند، در حالی که گلیم ها بسته به نوع دار، اندازه های متنوع تری دارند.
| ویژگی | گلیم | جاجیم |
| نوع بافت | بافت تخت با پود غالب | بافت دستی با تارهای قابل مشاهده |
| تعداد تارها | کمتر | بیشتر، به خصوص با تارهای اضافی برای ایجاد طرح |
| نقوش و طرحها | توسط پود شکل میگیرند، دو طرف یکسان است | توسط تارها شکل میگیرند، نقوش بیشتر به صورت عمودی و معمولاً یکطرفه هستند |
| نمایان بودن تارها | تارها دیده نمیشوند | تارها از هر دو طرف قابل مشاهدهاند |
| تنوع رنگی | محدودتر | تنوع رنگی گستردهتر به دلیل تارهای رنگارنگ |
| قابلیت استفاده دوطرفه | بله | برخی انواع بله، برخی نه (بسته به سبک بافت و چیدمان تارها) |
| ترکیببندی قطعات | یکتکه | عمدتاً دو تکهای، گاهی سه یا چهار تکهای |
| کاربرد سنتی خاص | روانداز، فرش، زیرانداز | روانداز اسب، پوششهای تزئینی |
| ایلهای بافنده | در اکثر ایلات | قشقایی (بافت دو تکهای)، شاهسون (جاجیمهای دوطرفه) |
| جهت نقوش در بافت | در کل زمینه گسترده و یکنواخت | جهت نقوش عمودی، تابع جهت تارها |
در ادامه به توضیح مفصل هر کدام از این ویژگی ها پرداخته ایم.
تفاوت گلیم و جاجیم
جاجیم را می توان گونه ای متفاوت از گلیم دانست که با ویژگی های خاص خود متمایز می شود. تفاوت اصلی جاجیم در تعداد تارهای بیشتر و تنوع رنگی گسترده تر آن است. در واقع، جاجیم نوعی گلیم است که در هنگام بافت، تارهای اضافی به کار می رود؛ این تارها علاوه بر نقش سازه ای، در شکلگیری نقوش و طرح ها نیز تأثیرگذار هستند.
برخلاف گلیم که در آن هر دو طرف با طرح پود یکسان پوشیده شده و تارها دیده نمی شوند، جاجیم نوعی فرش دستبافت است که تارهای آن از هر دو طرف قابل مشاهده اند. این ویژگی باعث میشود تارها در ایجاد طرح ها نقش مؤثری ایفا کنند. بهکارگیری تارهای رنگارنگ و نحوه طراحی آن ها، جاجیم را از گلیم متمایز می سازد. جهت تارها مسیر حرکت طرح را تعیین می کند و به همین دلیل، جاجیم معمولاً دوطرفه نیست و نقوش آن عمدتاً به صورت عمودی چیده شدهاند.
ویژگی برجسته و خاص جاجیم، بافت تکه ای آن است. بهویژه در جاجیم هایی که به عنوان روانداز اسب به کار می رفتند، معمولاً از دو تکه مساوی و موازی تشکیل شده اند که پس از بافت، به یکدیگر دوخته و به صورت جفت استفاده می شوند. اگرچه بیشتر جاجیم های ایل قشقایی به همین صورت دو تکه ای بافته می شوند، نمونه های ظریف تر و پیچیده تر ممکن است از سه یا چهار “پا” (بخش) تشکیل شده باشند.
جاجیم انواع مختلفی دارد که برخی از آن ها قابلیت استفاده از هر دو طرف را دارند، در حالی که برخی دیگر تنها از یک سمت قابل استفاده اند. این تفاوت ناشی از وجود تارهای اضافی در جاجیم های دوطرفه است؛ تارهایی که از هر دو طرف قابل مشاهده اند، اما در بخش پشت پارچه به صورت آزاد بین نقش ها حرکت می کنند.
این گونه از جاجیم بیشتر در میان ایل شاهسون رواج دارد و در میان سایر ایلات فارس کمتر دیده می شود. در عین حال، باید اشاره کرد که بافت جاجیم های دوطرفه از جمله ویژگی های شاخص و متمایز ایل قشقایی به شمار می رود.
