راهنمای خرید فرش شکارگاه| طرحی خاص و اصیل ایرانی
- تیم محتوا ترابی راگز
فرش شکارگاه، نوعی فرش تزئینی هستند که معمولاً تصاویری از صحنههای شکار و طبیعت را به نمایش میگذارند. این فرشها بیشتر دستبافت هستند و طراحیهای آنها شامل فعالیتهای مختلف شکار مانند سوارکاری، سگهای شکار، شکارچیان با لباسهای سنتی و حیوانات وحشی نظیر گوزن، روباه، پرندگان و دیگر موجودات شکار است.
این فرشهای هنری بهخاطر جزئیات دقیق و رنگهای جذاب خود شناخته میشوند که میتوانند جلوهای زیبا و چشمگیر به فضا ببخشند. بافت این طرح فرش دستبافت معمولاً با استفاده از تکنیکهای سنتی مثل گرهزنی یا تفتهزنی انجام میشود و مواد اولیه آنها اغلب پشم یا ابریشم است.
فرش شکارگاه تاریخچهای طولانی دارند و در فرهنگها و مناطق مختلف جهان وجود دارند. این فرشها در اروپا، بهویژه در دوران رنسانس و باروک، بسیار محبوب بودند و برای تزئین خانههای اشراف و ثروتمندان استفاده میشدند. علاوه بر زیباییشناسی، این فرشها معمولاً نمادهایی از ثروت، قدرت و ارتباط انسان با دنیای طبیعی را به نمایش میگذارند.
این فرشها میتوانند به فضاهایی مانند اتاقهای نشیمن، کتابخانهها و دفاتر رنگ و تاریخ بدهند. علاوه بر این، آنها نماد مهارتهای هنری و میراث فرهنگی مرتبط با سنتهای شکار هستند.
فرش شکارگاه نماد ایران
سنت شکار در تاریخ حماسی ایران ریشه عمیقی دارد. سالها پیش از آنکه نخستین فرش دستبافت نقش شکارگاه بافته شود، داستانهای شکار بهطور شفاهی و طی بیش از ۱۳۰۰ سال منتقل میشدند. از آنجا که این سنت در فرهنگ ایرانی آنچنان ریشهدار بود، جای تعجب نیست که بافندگان از صحنههای شکار در آثار خود از اوایل قرن شانزدهم استفاده کردند. این طرحهای شکار به هیچکدام از شهرهای خاص اشاره ندارند و مستقیماً به فرد یا رویداد تاریخی خاصی اشاره نمیکنند.
در برخی مواقع نادر که یک فرد خاص (مثل یک پادشاه یا شخصیت برجسته) در فرش شکارگاه به تصویر کشیده شده است، این فرد از طریق ویژگیهایی مثل نوع لباسش یا نوشتهای که ممکن است در فرش درج شده باشد، شناسایی میشود. یعنی برای مشخص کردن هویت فرد در چنین فرش هایی، معمولاً به جزئیات ظاهری مانند نوع لباس یا حکاکیها یا نوشتههای خاصی که در فرش آمده، توجه میشود.
چون شکار به عنوان یک عمل متمایز و با اهمیت در نظر گرفته میشد، این فرش ها بخشی از زندگی شاهانه را نشان میدهند. علاوه بر این، بسیاری از فرش های صحنه شکار ابتدا به سفارش اشراف و سلطنت بافته میشدند.
تاریخچه نقشه فرش شکارگاه
فرش دستبافت طرح شکارگاه همانند طرح های اسلیمی فرش، یکی از قدیمی ترین و محبوبت ترین طرح های فرش دستبافت هستند. در این بخش قصد داریم به تاریخچه نقشه فرش شکارگاه و چگونگی شکلگیری و توسعه آن بپردازیم. از همان ابتدا که انسانها پا به این دنیا گذاشتند، تمایل داشتند کارهای خود را به شیوههای مختلف ثبت کنند. یکی از شواهد بارز این امر، نقوشی است که بر دیوار غارها به جا مانده و به وضوح نشاندهنده تمایل انسانها به بیان داستانها و رویدادهای روزمرهشان است.
یکی از پرکاربردترین تصاویری که انسانها در این نقوش به تصویر کشیدهاند، شکار بوده است. این تصاویر که در گذر زمان رواج یافتند، به تدریج وارد طراحی فرشها شدند و به یکی از قدیمیترین و پرمعناترین طرحها در صنعت قالیبافی تبدیل شدند.
حالا در ادامه، به بررسی تاریخچه نقشه فرش شکارگاه در دورههای مختلف خواهیم پرداخت.
1- فرش شکارگاه در دوره هخامنشیان
بسیاری از کارشناسان معتقدند که مدل فرش طرح شکارگاه ریشه در دوران هخامنشیان و طراحیهای تخت جمشید دارد. در این دوره، شکار جایگاه ویژهای داشت و باغها و دشتهای سرسبز که بهترین مکانها برای شکار بودند، تبدیل به مناطق مقدسی شده بودند. برخی هم باور دارند که الهام اصلی طرح شکارگاه از یکی از باغهای فردوس گرفته شده است.
2- فرش شکارگاه در دوره ساسانیان تا حمله اعراب
فرش های طرح شکارگاه تا پایان دوره ساسانیان در هنر ایران ادامه داشت و میتوان آن را در آثار هنری مختلف این دوره مشاهده کرد. اما بعد از حمله اعراب، هنر ایرانی دستخوش تغییرات زیادی شد و در این دوران، استفاده از نقوش تصویری و طرحهای مربوط به حیوانات کاهش یافت. با این حال، بعد از مدتی این طرح دوباره به میان آمد و مجدداً در آثار هنری محبوب و رایج شد.
3- فرش شکارگاه در دوره صفویان و سامانیان
پس از حمله اعراب، صفویه اولین حکومت ایرانی بود که توانست هنر و فرهنگ ایرانی را دوباره زنده کند. این دوره را میتوان آغاز احیای دوباره فرش ایرانی دانست. در این زمان، ترکیب هنر اسلامی با اصول جدید، تاثیری تازه بر طرحها و نقوش، از جمله نقشه فرش شکارگاه گذاشت. برخی معتقدند که دلایل رونق نقشه شکارگاه در دوره صفوی دو مورد بود: اول اینکه شاهان و حاکمان از قدرتنمایی خود در زمان شکار لذت میبردند و این تصاویر را روی فرشها میدیدند. دوم اینکه این طرحها به نوعی انتقالدهنده سنت شکار و اهمیت آن بودند.
این دوره به عنوان یک نقطه عطف در طراحی نقوش فرش شناخته میشود، زیرا در این زمان بسیاری از طرحهای گذشته که قبل از حمله اعراب رایج بودند، به فراموشی سپرده شده بودند. شاه اسماعیل برای احیای این نقوش، بسیاری از تذهیبکاران و مینیاتورکاران را جمع کرد و نتیجه این تلاشها، خلق نقشه جدیدی از شکارگاه بود که تفاوتهایی نسبت به دوره ساسانی داشت. یکی از این تفاوتها، حضور شاه با تاج و زیورآلات به همراه خدمتگزاران و حشم در طرحها بود. همچنین مکان شکار از جنگلها و دشتهای سرسبز به کوهستانها منتقل شده بود.
4- فرش شکارگاه در دوران قاجار تا کنون
در دوران قاجار، شاهان این حکومت به دلیل قدرتنمایی به شکار اهمیت زیادی میدادند. آنها حتی شکارگاههای مخصوصی را هم برا خود ایجاد کرده بودند که در آن به شکار پرداخته میشد. از این رو نقشه فرش با طرح شکارگاه در این دوره نیز بسیار مورد توجه قرار گرفت. اکنون نیز این نقشه به دلیل اصالت و حس تاریخی که به افراد منتقل میکند، مورد توجه بسیاری قرار میگیرد. البته بسیاری عقیده دارند طرح و نقشههای فعلی به دلیل مینیاتوری شدن، شباهت چندانی با آثار گذشته نداشته و شاید نمیتواند حس آنها را به شکل دقیق و کامل منتقل کند.
چرا فرش شکارگاه تا این حد محبوب است؟
فرش شکارگاه یا فرش هایی که صحنهها و موتیفهای شکار را به نمایش میگذارند، به دلایل مختلفی محبوب هستند. مردم ممکن است به دلایل زیباییشناسی، اهمیت فرهنگی یا علاقههای شخصی به این نوع فرش ها جذب شوند. در اینجا چند دلیل برای محبوبیت فرش های شکارگاه آورده شده است:
- سنت و میراث: در برخی فرهنگها، شکار فعالیتی سنتی و مهم بوده است. فرش هایی که صحنههای شکار را به تصویر میکشند، میتوانند نمایانگر میراث و تاریخ یک منطقه یا جامعه خاص باشند.
- جذابیت زیباییشناسی: فرش های شکار اغلب شامل طراحیهای پیچیده و دقیقی هستند که حیاتوحش، شکارچیان و مناظر طبیعی را نشان میدهند. جذابیت زیباییشناسی این فرش ها میتواند عامل اصلی محبوبیت آنها باشد، زیرا مردم ممکن است از هنرمندی و مهارتهای دستی به کار رفته در آنها قدردانی کنند.
- نمادگرایی: صحنههای شکار بر روی فرش ها میتوانند نماد ویژگیهایی همچون شجاعت، ماجراجویی و ارتباط با طبیعت باشند. برای برخی افراد، این نمادها ممکن است معنای شخصی یا فرهنگی داشته باشند.
- شکارچیان و دوستداران طبیعت: این قالیها به افرادی که به این فعالیتها علاقه دارند، کمک میکنند تا به نوعی علاقه و ارتباط خود با طبیعت را در دکوراسیون منزلشان نشان دهند.
- اقلام قابل جمعآوری: برخی از افراد فرش ها را به عنوان یک سرگرمی جمعآوری میکنند و فرش های شکارگاه، به ویژه آنهایی که طراحیهای منحصر به فرد یا ارزش تاریخی دارند، میتوانند مورد علاقه کلکسیونرها قرار گیرند.
- تم دکوراسیون: این نوع فرش ها میتوانند به فضای خانه احساس گرما، راحتی و شخصیت بدهند و آن را جذابتر و خاصتر کنند. در واقع، فرش هایی با تم شکار میتوانند به دکوراسیون خانه حال و هوای طبیعی و روستایی اضافه کنند.
- ارتباط شخصی: افرادی که ارتباط شخصی با شکار دارند، چه به عنوان یک سرگرمی یا یک سنت خانوادگی، ممکن است فرش های شکارگاه را برای ابراز علایق و ارزشهایشان انتخاب کنند.
مهم است که توجه داشته باشیم محبوبیت فرش های شکارگاه ممکن است در فرهنگها و مناطق مختلف متفاوت باشد و ترجیحات شخصی نقش مهمی در انتخاب دکوراسیون خانه ایفا میکند.
نمادهای فرش های عتیقه: شکارچیان و کمانداران
شکار در ایران از اهمیت فرهنگی بالایی برخوردار است. برای بیش از هزار سال، داستانهای مربوط به شکار به صورت شفاهی از نسل به نسل در جامعه ایرانی منتقل شده است. به همین دلیل است که موتیفهای شکار از نخستین طرحهایی بودند که به فرش های ایرانی راه یافتند.
اولین فرش های ایرانی که صحنههای شکار را به نمایش میگذارد، برای شاهان و دیگر اعضای طبقه اشرافی ساخته میشد تا در خانههای مجلل خود به نمایش بگذارند. قدیمیترین فرشی که به صحنه شکار تعلق دارد، به طور اصل در مقبره یک شاهزاده سکا یافت شده و گفته میشود که این فرش ابتدا متعلق به شاهان بوده است. این فرش، که به نام فرش پازیریک شناخته میشود، تخمین زده میشود که در حدود ۵۰۰ سال قبل از میلاد بافته شده است.
علاوه بر اینکه این فرش اولین فرش شناختهشده است که صحنه شکار را به نمایش میگذارد، همچنین قدیمیترین فرش پشتهدار است که تا به امروز کشف شده است و این نشان میدهد که موتیفهای شکار احتمالاً از آغاز این سبک بافت وجود داشتهاند.
با اینکه موتیفهای شکار از همان ابتدا در طراحی فرش های ایرانی ظاهر شدند، این طرحها از ۵۰۰ سال قبل از میلاد تا قرن ۱۶ تقریباً ناپدید شدند. محققان بر این باورند که این امر به دلیل افزایش تأثیرات امپراتوریهای اسلامی مختلف بوده است که اغلب، نمایش شکار و حیوانات را نوعی بتپرستی میدانستند. در قرن ۱۵ میلادی، موتیفهای شکار دوباره در بافت فرش ها ظاهر شدند و این بازگشت بهطور مستقیم نتیجه سلطنت صفویان بود.
در این دوره پادشاهان ایرانی دوباره این سنت قدیمی را احیا کردند که به بافندگان سفارش دهند تا صحنههای شکار را در فرش ها به تصویر بکشند. این کار پیش از آن در دورانهای گذشته نیز انجام میشد، اما برای مدتی از بین رفته بود. با بازگشت این سنت در دوره صفوی، فرش هایی با طرحهای شکار دوباره رایج شدند.
از لحاظ نمادین، شکار نمایانگر مهارت، شجاعت و مردانگی بود و اغلب بهطور خاص با طبقه اشرافی و سلطنت ایران مرتبط میشد. به همین دلیل، بیشتر فرش های عتیقه که صحنههای شکار را به نمایش میگذارند، برای طبقه سلطنتی و اشرافی ساخته میشدند و معمولاً از مواد گرانقیمت مانند ابریشم بافته میشدند. این فرش ها اغلب جزئیات بسیار دقیقی دارند و توجه زیادی به واقعگرایی در آن ها نشان داده میشود.
