اجزای فرش دستباف | تاثیر هر بخش در زیبایی و دوام فرش
- تیم محتوا ترابی راگز
اجزای فرش دستباف از جمله مهمترین جنبههایی است که تمامی افرادی که در حوزه فرشبافی فعالیت میکنند یا قصد خرید فرش دستباف دارند، باید از آن آگاهی کامل داشته باشند. آشنایی با بخشها و اجزای مختلف فرش این امکان را فراهم میآورد که در هنگام انتخاب فرش، تصمیمی آگاهانه و صحیح اتخاذ شود.
در این مقاله از فرش ترابی تراگز ، قصد داریم ۸ قسمت از اجزای تشکیل دهنده فرش دستباف را به طور کلی معرفی کرده و مشخصات آنها را برای شما بررسی کنیم.
اجزای فرش دستباف
برای شناسایی بخشهای مختلف فرش دستباف، میتوان آنها را به دو گروه اصلی و فرعی تقسیم کرد. گروه اصلی شامل بافت، پرز و بافندگی است که در تعیین ابعاد طول، عرض و ارتفاع فرش نقش اساسی دارند. سایر اجزاء، که در دسته فرعی قرار میگیرند، وظایف متنوعتری را بر عهده دارند که در ادامه به تفصیل به آنها پرداخته خواهد شد.
1- الیاف در فرش دستباف
پشم، ابریشم یا ترکیبی از این دو، مواد سنتی مورد استفاده در اجزای فرش دستباف هستند. مواد مصنوعی هیچگاه در الیاف یا پایه فرشهای دستباف استفاده نمیشوند. پشم رنگشده از گوسفندان مرینوس معمولاً در فرشهای قبایلی پیدا میشود و بسته به منطقه، کیفیت آن متفاوت خواهد بود. سه نوع پشم در ساخت فرشهای پشمی استفاده میشود:
- پشم سفید
- پشم رنگ مرواریدی
- پشم چندرنگ
پشم سیاه قابل رنگزدن نیست و بنابراین در ساخت فرشهای سنتی استفاده نمیشود. ویژگیهایی که برای ارزیابی پشم خوب استفاده میشود، بافت ضخیم و یکنواخت، فر خوردگی پشم و چربی پشم است. چربی از شکستن الیاف جلوگیری کرده و باعث میشود که پشم ضخیمتر و بلندتر شود. پشم با کیفیت بالا از سر، گردن، پشت و زیر شکم گوسفند جمعآوری میشود. پشم با کیفیت کمتر از پاها، دستها، شانهها و پهلوها چیده میشود.
فرشهای ایرانی از بهترین و نرمترین پشم ساخته میشوند، در حالی که در فرشهای ترکی و هندی، پشم معمولاً زبرتر است. بیشتر فرشهای چینی از ابریشم ساخته میشوند، عمدتاً به دلیل اینکه چین بزرگترین تولیدکننده ابریشم طبیعی و مصنوعی در جهان است و همچنین چینیها زمانی اعتقاد داشتند که استفاده از پشم عملی ناپسند یا غیرمدنی است.
امروزه، بهترین فرشها از ابریشم ساخته میشوند و لوکسترین فرشهای ایرانی ممکن است دارای تزییناتی از نخهای طلای خالص در اجزای فرش دستباف باشند. اگر قصد داشتید تا در مورد مواد اولیه تشکیل دهنده فرش دستبافت مانند پشم، ابریشم و … اطلاعات بیشتری بدست آوردید، می توانید مقاله دیگر ما را با عنوان “مواد اولیه فرش دستباف (تار و پود)” را مطالعه کنید.
2- بنیاد فرش دستباف: چله و پود
بنیاد فرش های دستباف از نخهای محکمی تشکیل شده است که نخهای طولی (چله) و عرضی (پود) فرش را تشکیل میدهند. در فرش های ترکی و عشایری، از جمله فرش های غرب ایران، تقریباً به طور انحصاری از پشم نخریسی شده و بدون رنگ برای چله و پود استفاده میشود. اجزای فرش دستباف شامل این بخشها میشود که در فرآیند تولید آن اهمیت زیادی دارند.
در فرش های امروزی که در کارگاههای ایرانی بافته میشوند، معمولاً برای قطعات ریزتر از پنبه استفاده میشود و فقط در برخی از بهترین فرش های ایرانی از ابریشم برای بافت استفاده میشود.
چله و پود از مجموعهای از نخهای عمودی موازی تشکیل شدهاند که به طور کشیده بر روی دو تکیهگاه دار قالی کشیده میشوند. تعداد نخهای چلهای که بر روی دار قالی کشیده میشوند، میزان ظرافت بافت را تعیین میکند. برای مثال، یک قالی اصفهان ممکن است بین 12 تا 15 نخ چله در هر سانتی متر داشته باشد، در حالی که یک قالی افغانی ممکن است تنها 3 تا 5 نخ چله در هر سانتی متر داشته باشد.
3- ابزارها
برای کار با دار قالی، بافنده به چند ابزار ضروری نیاز دارد: چاقویی برای بریدن نخ هنگام گرهزدن، وسیلهای شانهمانند برای کوبیدن پودها، و یک جفت قیچی برای کوتاه کردن پرز قالی. اجزای فرش دستباف در این مرحله شامل ابزارهای مختلفی است که به دقت و کیفیت کار کمک میکنند.
در فرش دستبافت تبریز، چاقو با قلابی ترکیب شده است که به بافندگان امکان میدهد قالیهایی بسیار ظریف تولید کنند، زیرا انگشتانشان بهتنهایی برای انجام این کار ظرافت کافی ندارند. این ابزار جزء اجزای فرش دستباف است که در این منطقه بهویژه اهمیت دارد. گاهی از یک شانهی کوچک فلزی برای شانهکردن نخ پس از اتمام هر ردیف گره استفاده میشود. این کار باعث محکمتر شدن بافت و وضوح بیشتر طرح میشود.
در فرش دستبافت کرمان، ابزاری شبیه به تیغهی فلزی بهصورت افقی در میان شکاف تار و پود استفاده میشود، و در بیجار، از ابزاری فلزی و سوزنوار برای کوبیدن پود استفاده میشود. فرش دستبافت بیجار بهویژه به خاطر بهکارگیری تکنیک دار مرطوب شناخته میشود. در این روش، تار، پود و نخ قالی در طول فرآیند بافت مرطوب میشوند تا نازکتر و ظریفتر شوند، که این امر امکان بافتی متراکمتر را فراهم میکند. پس از اتمام قالی و خشک شدن آن، پشم و پنبه منبسط شده و قالی را فوقالعاده متراکم و مقاوم میسازند.
4- ریشه فرش دستبافت
در دو انتهای فرش، تار ممکن است اشکال مختلفی از ریشه را تشکیل دهد. بافنده تصمیم میگیرد که حاشیهها را به چه شکلی درآورد، چه از طریق بافتن، گره زدن یا صرفاً پیچاندن. نوع و طول حاشیه یک ویژگی استاندارد برای فرشهای یک منطقه خاص محسوب نمیشود و حاشیهها هیچ ارتباطی با کیفیت فرش ندارند.
5- رنگ های فرش دستبافت
تا پیش از معرفی رنگهای شیمیایی در اواخر قرن نوزدهم، فقط از منابع طبیعی رنگ مانند میوهها، سبزیجات، پوست درختان، ریشهها و قارچها استفاده میشد. ریشه روناس که برای تولید رنگ قرمز استفاده میشد و گیاه نیل که برای رنگهای آبی به کار میرفت، از محبوبترین منابع رنگ بودند.
رنگهای شیمیایی امروزه محبوبتر هستند، اما رنگهای طبیعی همچنان در فرشهای قبایلی ایرانی رایج هستند. برای آشنایی بیشتر با روشهای دقیق و جذاب رنگرزی پشم برای قرشهای دستباف، پیشنهاد میکنیم مقاله دیگر ترابی راگز را با عنوان “راهنمای جامع رنگ فرش دستباف” را مطالعه کنید.
اگرچه رنگهای طبیعی پایدار هستند، اما به مرور زمان و با قرار گرفتن در معرض نور مستقیم خورشید و مواد قلیایی، کمی کمرنگ میشوند. این کمرنگ شدن، با این حال، ظاهری قدیمی و کهنه ایجاد میکند که بسیاری از افراد آن را میپسندند و این ویژگی را نمیتوان با رنگهای شیمیایی تقلب کرد.
6- محافظت از لبههای فرش
در فرشهای دستبافت، لبهها معمولاً با استفاده از سلویج (نوار کناری) تقویت میشوند که از نخهای چله ساخته شده و ممکن است بهصورت تابیده یا به شکل رشتههای کابل مانند با پرزها (نخهای عرضی) محکم شوند. در برخی فرشها، نخهای عرضی بهصورت حلقهای ۸ از جفتهای چله عبور میکنند تا لبهای صاف و وسیع ایجاد کنند. علاوه بر این، برای تزئین یا محافظت بیشتر، معمولاً پشم رنگی به لبهها اضافه میشود تا هم زیبایی و هم استحکام فرش افزایش یابد.
7- دستگاه بافندگی
بدون شک، دستگاههای بافندگی عمودی نسبت به دستگاههای افقی از مزیت راحتی بیشتری برخوردار هستند. این نوع دستگاهها، به دلیل ساختار ثابت و دشواری در جابجایی، عمدتاً در میان بافندگان ساکن در مناطق شهری و ثابت یافت میشوند. در میان دستگاههای بافندگی عمودی، سه نوع اصلی وجود دارد که هر کدام قابلیت تغییر و تنظیمات مختلفی دارند تا بتوانند نیازهای متنوع در تولید فرش را برآورده کنند:
- دستگاه بافندگی ثابت روستایی: نوعی دستگاه که ساختار آن ثابت است و عمدتاً در مناطق روستایی استفاده میشود.
- دستگاه بافندگی تبریز: این نوع دستگاهها ممکن است ویژگیهای خاصی برای تولید طرحهای پیچیدهتر داشته باشند و در مناطقی مانند تبریز رایج هستند.
- دستگاه بافندگی با تیر غلتکی: دستگاهی که از تیر غلتکی بهره میبرد و این امکان را فراهم میکند که تنش و تنظیم تارها به شیوهای بهینهتر مدیریت شود که در بهبود کیفیت اجزای فرش دستباف مؤثر است.
8- گرههای قالی
پس از آمادهسازی دار قالی و اجزای فرش دستباف، فرآیند بافت توسط بافنده آغاز میگردد. بدین ترتیب که گرهها به صورت تکبهتک و تا تکمیل یک ردیف کامل بافته میشوند. سپس، جهت استحکام و نظمبخشی به ردیفهای بافتهشده، از نخ پود استفاده میشود. تنوع در رنگ و تعداد گرهها، امکان ایجاد نقوش و طرحهای گوناگون را در قالی فراهم میآورد. در نهایت، به منظور تثبیت انتهای قالی و جلوگیری از باز شدن گرهها، بافنده اقدام به بافت گلیم یا گره زنجیری مینماید.
دو نوع گره اصلی که در بافت قالیهای ایرانی و شرقی کاربرد دارند، عبارتند از گره ترکی و گره فارسی.
گره ترکی، در مناطقی نظیر ترکیه، قفقاز، شرق ترکمنستان و بخشهایی از کردستان ایران استفاده میشود،. به این صورت بافته میشود که نخ از میان دو رشته تار عبور کرده، سپس از زیر یکی از آنها رد می شود. گره فارسی، که در ایران، هند، ترکیه، پاکستان، چین و مصر رایج است، برای بافت قالیهای ظریفتر به کار میرود. در این روش، نخ تنها به دور یک رشته تار پیچیده شده و سپس از پشت رشته تار مجاور عبور میکند تا دو سر نخ از هم جدا شوند. گره فارسی میتواند از سمت چپ یا راست باز شود و قالیهایی که با این نوع گره بافته میشوند، معمولاً دارای دقت و نظم بیشتری هستند.
در نهایت…
در این مقاله، سعی کردهایم تمامی بخشها و اجزای فرش دستباف را بهطور جامع و دقیق مورد بررسی قرار دهیم، بهگونهای که افراد علاقهمند به خرید یا آشنایی با فرشهای دستباف بتوانند با اطلاعات کاملتر و صحیحتر تصمیمگیری کنند. در صورتی که سوالات یا ابهاماتی در خصوص مطالب ارائهشده وجود داشته باشد، خوشحال میشویم که آنها را در بخش نظرات با ما در میان بگذارید.
