نقش چله در فرش دستباف؛ ستون پنهان زیبایی و استحکام

چله فرش دستباف یکی از اصطلاحات پرکاربرد در دنیای قالی‌بافی است که اگر به این هنر علاقه‌مند باشید، حتماً با آن برخورد خواهید کرد. ممکن است برای بسیاری از شما این سوال پیش آمده باشد که معنی این واژه چیست و چه نقشی در فرآیند بافت قالی و فرش ایفا می‌کند؟ در این مقاله ابتدا به توضیح مفهوم چله فرش دستباف و کاربرد آن در فرش بافی خواهیم پرداخت. سپس انواع مختلف آن را بررسی کرده و تفاوت‌های موجود بین مدل‌های پشمی، پنبه‌ای و ابریشمی را مورد مطالعه قرار خواهیم داد.

چله فرش چیست؟

در تعریف چله فرش‌های دستباف و ماشینی، یک تعریف مشخص و یکسان وجود دارد؛ با این حال، در اینجا قصد داریم به طور تخصصی در خصوص چله در فرش دستباف بحث کنیم.

فرش دستبافت یک ساختار سه‌بعدی است که از سه بخش اصلی طول، عرض و ارتفاع تشکیل شده است. بخش عرض یا پهنای فرش که در اصطلاح فنی به آن پود قالی اطلاق می‌شود، بخش ارتفاع که به آن پرز فرش گفته می‌شود، و بخش طول یا تار فرش که در هنر قالی‌بافی به آن چله فرش دستباف می‌گویند. به بیان ساده، نخ‌های موازی و با کشش یکسان که در جهت طولی بر روی دار قالی قرار می‌گیرند، چله نامیده می‌شوند. فرآیند قرار دادن این نخ‌ها بر روی دار قالی، چله‌ کشی نام دارد و به نوعی نقش فونداسیون و زیرساخت فرش را ایفا می‌کند.

در صورتی که مفهوم چله برای شما همچنان مبهم است، با مراجعه به پشت هر یک از فرش‌های موجود در منزل خود می‌توانید نخ‌های سفیدرنگی را به صورت طولی در ساختار فرش مشاهده نمایید. این نخ‌های سفید همان چله هستند که اساس و پایه بافت فرش را تشکیل می‌دهند.

وظیفه اصلی چله در فرش دستباف، نگهداری و استحکام بخشیدن به پرزهای فرش است. تعداد تارهای مورد نیاز برای چله کشی، براساس عواملی همچون متراژ فرش، تراکم بافت (ریز یا بلند بافت)، نوع مواد اولیه مورد استفاده و نقشه فرش تعیین می شود. استادکار ماهر با در نظر گرفتن این عوامل، تعداد دقیق تارهای لازم برای چله کشی را مشخص می کند.

انواع روش‌های چله‌کشی فرش دستباف

چله کشی‌ به عنوان یکی از مراحل تولید فرش دستبافت مورد استفاده برای بافت فرش‌های دست‌بافت به طور کلی شامل سه نوع اصلی هستند: ترکی، فارسی و تلفیقی. انتخاب نوع چله بستگی به نوع قالی دارد که قرار است بافته شود. با این حال، چله ترکی نسبت به دو نوع دیگر بیشتر به کار می‌رود.

1. چله کشی ترکی

چله کشی ترکی نیازمند دقت بالای زیادی است. در این روش، دو تار موازی به صورت افقی روی دار قرار می‌گیرند که به آن‌ها زهواره گفته می‌شود. سپس، بسته به اینکه شیرازه فرش زوج یا فرد باشد، چله را از زیر و روی زهوار عبور می‌دهند. این کار به تعداد تایی که استادکار برای فرش در نظر گرفته، تکرار می‌شود.

در واقع، یک نفر چله را از زیر یا روی زهوار عبور می‌دهد و سپس آن را به نفر دوم در طرف دیگر می‌سپارد. نفر دوم تار را رد کرده و دوباره آن را به نفر اول باز می‌گرداند. این فرایند باعث می‌شود که تارها یا همان چله‌ها به ترتیب و به‌طور موازی در کنار هم قرار بگیرند.
مزیت چله کشی ترکی نسبت به روش‌های فارسی و تلفیقی این است که به دلیل دقت و نظم بیشتر، بافنده تسلط بیشتری هنگام بافت فرش پیدا می‌کند.

2. چله کشی فارسی

چله‌کشی فارسی به دلیل اینکه ابتدا روی زمین انجام می‌شود و سپس به دار منتقل می‌گردد، از دقت و نظم بالایی برخوردار نیست.

روش کار به این صورت است که استادکار ابتدا سه میله با قطر تقریبی یک و نیم سانتیمتر و طول یک متر را روی زمین قرار می‌دهد. سپس نخ چله را به اندازه یک متر بیشتر از طول مورد نیاز در نظر می‌گیرد. چله‌کشی روی زمین انجام می‌شود به این ترتیب که سه میله با فاصله یک و سه متر از یکدیگر قرار داده می‌شوند و تار ابتدا دور میله اول گره می‌خورد. سپس از زیر میله دوم عبور کرده و دور میله سوم می‌چرخد. در برگشت، نخ از میله دوم عبور کرده و زیر میله اول می‌رود.

3. چله کشی تلفیقی

چله کشی تلفیقی، همان‌طور که از نامش پیداست، ترکیبی از چله کشی فارسی و ترکیب است که تنها در شرایط خاص و محدود به کار می‌رود.

الیاف چله فرش دستباف

تا اینجای کار انواع چله فرش دستباف را باهم شناختیم ولی جنس الیافی که برای چله نیز مورد استفاده قرار می گیرند متفاوت است؛ پشم، پنبه و ابریشم سه ماده اصلی می باشد که در چله ها مورد استفاده قرار می گیرند و هر کدام دارای خصوصیات و مشخصات خاصی می باشند که بسته به نوع فرش یکی از آنها انتخاب می شود. اگر علاقه مند بودید تا در مورد مواد اولیه فرش دستبافت اطلاعات بیشتری به دست آورید، می توانید مقاله دیگر ترابی راگز را با عنوان “مواد اولیه فرش دستباف (تار و پود)” را مطالعه کنید.

1. چله ابریشمی

زمانی که بافنده بخواهد یک فرش ریزبافت و ظریف ایجاد کند، به یک ساختار مقاوم از چله نیاز دارد تا قادر به تحمل وزن و تراکم فرش باشد. به همین دلیل، باید از نخ‌هایی با ظرافت و استحکام بالا استفاده کند، که نخ‌های ابریشمی بهترین گزینه در این زمینه هستند.

چله‌های ابریشمی، دارای ظرافت و نرمی خاصی هستند و در عین حال بسیار مقاوم می‌باشند.

بسیاری از افراد معتقدند که فرش‌های دارای چله ابریشمی زیبایی بسیار بیشتری نسبت به فرش‌های با چله پشمی یا پنبه‌ای دارند، اما این دیدگاه اشتباه است. زیرا چله در ساختار فرش پنهان است و اصلاً قابل مشاهده نمی‌باشد تا بر زیبایی فرش تأثیر بگذارد. زیبایی فرش در واقع ناشی از پرزهای ظریف و ابریشمی آن است، نه از چله‌ها.

2. چله پنبه ای

چله پنبه‌ای به چله‌ای اطلاق می‌شود که از نخ‌های پنبه‌ای ساخته شده باشد. پنبه، که از الیاف گیاه پنبه به دست می‌آید، به صورت نخ‌های خام یا تک لا در کارخانجات پنبه پاک‌کنی تولید شده و به بازار عرضه می‌شود.

الیاف به دست آمده از پنبه دارای ویژگی سلولزی هستند و بیشترین استفاده را در بافت پارچه‌ها و نخ‌ها دارند. این ویژگی باعث شده که پنبه به دلیل اهمیت اقتصادی بالای آن در سطح جهانی، لقب «طلای سفید» را دریافت کند. برای استفاده از پنبه، الیاف آن به صورت رشته‌ای و کشیده درآمده و به هم پیچیده می‌شوند. این فرآیند باعث می‌شود که الیاف نرم پنبه به نخ‌های مقاوم تبدیل شوند و در تولید پارچه و به ویژه در بافت فرش‌های دستباف مورد استفاده قرار گیرند.

نکته‌ای که در مورد چله فرش‌های دستباف پنبه‌ای باید اشاره کرد این است که نخ معمولاً سفید است، اما بسته به سفارش بافنده، رنگ آن می‌تواند تغییر کند و رنگ‌هایی مانند آبی یا قرمز نیز به کار رود.

3. چله پشمی

پشم‌ها به طور طبیعی از موهای حیواناتی چون گوسفند، بز یا شتر به دست می‌آید و پس از تبدیل شدن به نخ، برای بافت فرش مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در گذشته به دلایل مختلف از پشم گوسفندان برای چله کشی استفاده می‌شد که از جمله این دلایل می‌توان به دسترسی آسان، خاصیت گرمازایی، دوام و استحکام بالا و نبود امکانات کافی برای تولید نخ پنبه‌ای اشاره کرد.

در حال حاضر به جای پشم، از نخ پنبه‌ای برای چله کشی فرش‌های دستباف بهره می‌برند. اما هنوز در برخی مناطق عشایری و ایل نشین، نخ پشمی برای این کار استفاده می‌شود.

چله انواع فرش دستباف

بعد از انجام بررسی‌های لازم درباره چله فرش‌های دستباف، اکنون قصد داریم به تحلیل ویژگی‌ها و جنس الیاف چله در انواع مختلف فرش‌های دستباف بپردازیم.

به طور کلی، یکی از ویژگی‌های مهم فرش‌های دستباف، نوع الیاف و نخ‌های به کار رفته در آن‌هاست. باید به این نکته توجه داشته باشید که جنس چله فرش، بسته به نوع ساختار فرش، می‌تواند به طور قابل توجهی متفاوت باشد. همچنین، نخ چله چیست و تأثیر آن در کیفیت فرش، از دیگر نکاتی است که باید به آن توجه کنید.

• فرش‌های تمام پشمی: طبق اصول اصلی بافت، تمام الیاف این نوع فرش‌ها باید از پشم باشد، اما در بسیاری از موارد، در چله یا تار این فرش‌ها از الیاف پنبه‌ای استفاده می‌شود و تنها پرزها از پشم هستند.
• فرش تمام ابریشم: فرش‌های دستباف تمام ابریشم به دلیل نیاز به ظرافت و زیبایی بالا، الیاف چله آن‌ها از جنس ابریشم است.
• فرش گل ابریشم: در این فرش‌ها که با پشم بافته می‌شوند، تفاوت اصلی این است که به جای پرز پشمی در نقوش و حاشیه‌ها، از ابریشم استفاده می‌شود و معمولاً چله این فرش‌ها از ابریشم است.
• فرش کف ابریشم: برای این نوع فرش‌ها نیز معمولاً از چله ابریشمی استفاده می‌شود و تنها در زمینه آن‌ها به جای پرز پشمی، از پرز ابریشم بهره گرفته شده است.
• فرش سوف: در فرش‌های سوف، معمولاً تار یا چله از جنس ابریشم است، هرچند در بعضی موارد از پنبه نیز استفاده می‌شود.
• فرش کرک ابریشم: این نوع فرش‌ها که به دلیل قیمت بالا کمتر رایج هستند، دارای پرز از کرک و چله ابریشمی می‌باشند. در برخی موارد نیز جنس چله ممکن است از پنبه یا کتان باشد.

کدام نوع چله فرش دستباف برای خرید مناسب‌تر است؟

اگر تصمیم به خرید فرش دستباف دارید و در انتخاب چله مناسب شک دارید، باید به نکات مختلفی توجه کنید تا بتوانید بهترین انتخاب را داشته باشید:

• فرش‌هایی که با چله پنبه‌ای و ابریشمی بافته می‌شوند از آسیب بیدزدگی در امان هستند، اما چله پشمی چنین مزیتی ندارد.
• فرش‌هایی که از چله ابریشمی بافته می‌شوند، بیشترین طول عمر را دارند و پس از آن چله‌های پنبه‌ای و پشمی قرار می‌گیرند.
• فرش‌های بافته شده با چله‌های ابریشمی و پنبه‌ای به دلیل کشش کمتر، بهتر از چله‌های پشمی ساختار خود را حفظ می‌کنند.
• استفاده از چله‌های ابریشمی و پنبه‌ای برای افرادی که حساسیت و آلرژی دارند، گزینه بهتری است.
• فرش‌های بافته شده با چله ابریشمی نسبت به فرش‌هایی با چله پنبه‌ای و پشمی، ظرافت بیشتری دارند.
• از نظر قیمت، چله ابریشمی گران‌ترین و چله پشمی ارزان‌ترین است.
• به طور کلی، فرش‌هایی که از چله‌های ابریشمی و پنبه‌ای ساخته می‌شوند از لحاظ کیفیت، برتر از فرش‌های با چله پشمی هستند.
• از نظر نرمی و لطافت، چله‌های ابریشمی و پنبه‌ای نسبت به چله پشمی گزینه بهتری هستند.
• چله پنبه‌ای مقاومت بالایی در برابر حرارت، مواد قلیایی و رطوبت دارد و دوام بیشتری نیز دارد.
• فرش‌های چله پشمی ضخامت بیشتری دارند و در مقایسه با فرش‌های ابریشمی و پنبه‌ای کمی زبرتر هستند.
• به دلیل قیمت مناسب‌تر، فرش‌های چله پشمی گزینه بهتری برای مکان‌های پر رفت و آمد در خانه به شمار می‌آیند.
• چله‌های پشمی و پنبه‌ای به دلیل تعادل حرارتی، برای مناطق سرد و کوهستانی مناسب‌تر هستند.
• فرش‌های چله پشمی می‌توانند نقش موثری در تسکین دردها، بهبود گردش خون و داشتن خواب راحت ایفا کنند.

در این مقاله سعی کردیم تمام نکات مهم درباره چله فرش دستباف را برای شما توضیح دهیم. اما اگر همچنان سوالی در رابطه با چله کشی دارید، می‌توانید آن را در بخش نظرات با ما در میان بگذارید.